Wysiękowe zapalenie ucha – objawy, przyczyny i leczenie

Ucho wydaje się zatkane, dźwięki są przytłumione, a przy przełykaniu lub zmianie pozycji głowy pojawia się uczucie chlupania albo „wody w uchu”. Co ciekawe, nie musi przy tym występować silny ból ani gorączka. Taki zestaw objawów może pojawić się przy wysiękowym zapaleniu ucha środkowego, czyli nagromadzeniu płynu za błoną bębenkową bez typowych cech ostrej infekcji¹.

Problem jest szczególnie częsty u dzieci, u których płyn w uchu środkowym może czasowo pogarszać słuch i wpływać na rozumienie mowy, koncentrację czy rozwój językowy. Wysiękowe zapalenie ucha występuje jednak również u dorosłych – zwłaszcza po infekcjach górnych dróg oddechowych, przy zaburzeniach pracy trąbki słuchowej lub po zmianach ciśnienia².

Spis treści:
1. Co to jest wysiękowe zapalenie ucha?
2. Dlaczego płyn gromadzi się za błoną bębenkową?
3. Wysiękowe zapalenie ucha – objawy
4. „Woda w uchu”, płyn za błoną i wysięk z ucha – różnice
5. Wysiękowe zapalenie ucha u dziecka
6. Wysiękowe zapalenie ucha u dorosłych
7. Jak diagnozuje się płyn w uchu środkowym?
8. Jak wysięk wpływa na słuch?
9. Wysiękowe zapalenie ucha – leczenie
10. Autoinsuflacja – czy ćwiczenia mogą pomóc?
11. Domowe sposoby na płyn w uchu
12. Kiedy potrzebne są dreny wentylacyjne?
13. Jak długo utrzymuje się wysięk w uchu?
14. Wysiękowe zapalenie ucha a lot samolotem
15. Wysiękowe zapalenie ucha a basen
16. Wysiękowe zapalenie ucha a przedszkole?
17. Czego nie robić przy podejrzeniu wysięku w uchu?
18. Kiedy zgłosić się do specjalisty?
19. Kiedy nie czekać?
20. Co warto zapamiętać o wysiękowym zapaleniu ucha?
FAQ: Pytania o wysiękowe zapalenie ucha

1. Co to jest wysiękowe zapalenie ucha?

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego, określane również jako OME – otitis media with effusion, polega na nagromadzeniu surowiczego lub śluzowego płynu w jamie ucha środkowego. W prawidłowych warunkach przestrzeń znajdująca się za błoną bębenkową jest wypełniona powietrzem.

Najważniejsza różnica między wysiękowym a ostrym zapaleniem ucha polega na tym, że w OME obecność płynu nie wiąże się z typowymi objawami ostrej infekcji, takimi jak nasilony ból ucha, wyraźne uwypuklenie błony bębenkowej czy gorączka³.

Dlatego określenie „zapalenie ucha bez bólu” może w części przypadków opisywać właśnie wysiękowe zapalenie ucha. Brak bólu nie oznacza jednak, że problem można zignorować – długotrwale utrzymujący się płyn może ograniczać ruchomość błony bębenkowej i kosteczek słuchowych, powodując niedosłuch przewodzeniowy.

Co oznacza określenie „klej w uchu”?

W języku angielskim wysiękowe zapalenie ucha jest często nazywane glue ear, czyli dosłownie „kleistym uchem”. Nazwa wynika z tego, że płyn zalegający w uchu środkowym z czasem może stać się gęsty i lepki. Nadal pozostaje jednak po wewnętrznej stronie błony bębenkowej. 

2. Dlaczego płyn gromadzi się za błoną bębenkową?

Duże znaczenie ma trąbka Eustachiusza, nazywana również trąbką słuchową. Łączy ucho środkowe z nosogardłem. Jej zadaniem jest m.in. wyrównywanie ciśnienia i prawidłowa wentylacja jamy bębenkowej.

Jeżeli trąbka słuchowa nie działa prawidłowo, wentylacja ucha środkowego pogarsza się. Powstające podciśnienie oraz zaburzenia odpływu wydzieliny sprzyjają gromadzeniu się płynu za błoną bębenkową.
Może do tego dojść m.in.:

• podczas lub po infekcji górnych dróg oddechowych,
• po przebytym ostrym zapaleniu ucha środkowego,
• przy obrzęku okolicy ujścia trąbki słuchowej,
• u dzieci z przerostem migdałka gardłowego,
• przy niektórych nieprawidłowościach anatomicznych,
• po dużych zmianach ciśnienia, np. podczas lotu lub nurkowania.

Zapalenie trąbki słuchowej a wysięk w uchu

Określenie „zapalenie trąbki Eustachiusza” jest często używane potocznie. W praktyce dokładniejszym terminem jest często dysfunkcja trąbki słuchowej – jej ujście może być obrzęknięte lub niedrożne np. podczas infekcji nosa i gardła.

Objawy problemów z trąbką słuchową mogą obejmować:

• uczucie zatkania lub pełności w uchu,
• trzaski i pykanie,
• pogorszenie słuchu,
• problemy z wyrównaniem ciśnienia,
• dyskomfort podczas lotu samolotem.

Jeżeli wentylacja ucha środkowego pozostaje zaburzona, jednym z następstw może być właśnie wysiękowe zapalenie ucha.

3. Wysiękowe zapalenie ucha – objawy

Wysiękowe zapalenie ucha może być trudniejsze do zauważenia niż ostre zapalenie, ponieważ często nie powoduje wyraźnego bólu.

Najczęstsze objawy to:

• pogorszenie słuchu lub wrażenie przytłumionych dźwięków,
• uczucie zatkania ucha,
• uczucie pełności lub wody w uchu,
• bulgotanie, chlupanie albo przelewanie przy zmianie pozycji,
• trzaski lub pykanie,
• szumy uszne,
• lekki dyskomfort lub rozpieranie,
• czasem zaburzenia równowagi³.

Typowe jest również to, że objawy mogą się zmieniać. Jednego dnia pacjent słyszy niemal prawidłowo, a kolejnego ma wrażenie wyraźnie zatkanego ucha.

Czy wysiękowe zapalenie ucha może przebiegać bez gorączki?

Tak. Brak gorączki jest możliwy i częsty, ponieważ samo OME nie jest ostrą infekcją bakteryjną ucha środkowego. Podobnie ból może być niewielki albo nie pojawić się wcale.

Jeżeli występują natomiast wysoka gorączka, nasilający się ból, znaczne pogorszenie samopoczucia lub ropny wyciek, trzeba brać pod uwagę inną lub współistniejącą chorobę ucha.

4. „Woda w uchu”, płyn za błoną i wysięk z ucha – to nie to samo

Określenia te bywają używane zamiennie, choć opisują różne sytuacje.

Problem	Gdzie znajduje się płyn?	Typowe okoliczności
Woda w uchu po kąpieli	w przewodzie słuchowym zewnętrznym	basen, prysznic, pływanie
Wysiękowe zapalenie ucha	za błoną bębenkową, w uchu środkowym	infekcja, dysfunkcja trąbki słuchowej
Wyciek z ucha	płyn wydostaje się na zewnątrz	np. zapalenie przewodu słuchowego, perforacja błony bębenkowej

Płyn w uchu środkowym nie jest wodą, która dostała się tam podczas kąpieli. Przy nieuszkodzonej błonie bębenkowej woda znajdująca się w przewodzie słuchowym nie przedostaje się do ucha środkowego.

Podobnie określenie „wysięk z ucha” może być mylące. W wysiękowym zapaleniu ucha wydzielina zazwyczaj pozostaje za błoną bębenkową.

5. Wysiękowe zapalenie ucha u dziecka

Wysiękowe zapalenie ucha jest szczególnie częste w dzieciństwie. Jedną z przyczyn jest budowa trąbki słuchowej – u małego dziecka jest ona krótsza i ułożona bardziej poziomo niż u osoby dorosłej, dlatego łatwiej dochodzi do zaburzenia wentylacji ucha środkowego.

Według NICE wysiękowe zapalenie ucha jest częstą przyczyną okresowego lub utrzymującego się pogorszenia słuchu u dzieci. Problem zazwyczaj ustępuje samoistnie, ale jeśli utrzymuje się dłużej, może wpływać na codzienne funkcjonowanie.

Jak rozpoznać płyn w uchu u dziecka?

Dziecko nie zawsze powie, że „gorzej słyszy”. Rodzic może zauważyć przede wszystkim zmianę zachowania.
Warto zwrócić uwagę, gdy dziecko:

• częściej prosi o powtórzenie wypowiedzi,
• podgłaśnia telewizor,
• nie reaguje na cichy głos lub wołanie z innego pokoju,
• ma większy problem ze zrozumieniem mowy w hałasie,
• sprawia wrażenie roztargnionego,
• mówi głośniej niż wcześniej,
• ma opóźnienie lub pogorszenie rozwoju mowy,
• zaczyna mieć trudności z koncentracją w przedszkolu lub szkole.

Okiem eksperta Audika
Przy wysiękowym zapaleniu ucha u dziecka nie zawsze występuje ból, dlatego problem może przez dłuższy czas pozostać niezauważony. Rodzicowi może się wydawać, że dziecko nie słucha poleceń albo jest rozkojarzone, podczas gdy przyczyną jest czasowe pogorszenie słyszenia. Jeśli takie zachowanie utrzymuje się, warto ocenić zarówno stan ucha środkowego, jak i słuch.

6. Wysiękowe zapalenie ucha u dorosłych

U dorosłych objawy są zwykle łatwiejsze do opisania. Pacjent może zgłaszać:

• jednostronne lub obustronne zatkanie ucha,
• stłumienie dźwięków,
• uczucie ciśnienia,
• szum w uszach,
• „chlupanie” albo „wodę” w uchu,
• pogorszenie słuchu po infekcji,
• trudność z wyrównaniem ciśnienia podczas lotu.

Wysięk u dorosłego może powstać po infekcji górnych dróg oddechowych lub na skutek dysfunkcji trąbki Eustachiusza.

Szczególnej uwagi wymaga utrzymujący się jednostronny wysięk u osoby dorosłej. Ponieważ u dorosłych OME występuje znacznie rzadziej niż u dzieci, laryngolog może zdecydować o dokładniejszej ocenie nosa i nosogardła w celu wykluczenia mechanicznej przeszkody blokującej ujście trąbki słuchowej. Poważne przyczyny są rzadkie, ale nie powinno się pomijać ich w diagnostyce.

7. Jak diagnozuje się płyn w uchu środkowym?

Samo uczucie „wody w uchu” nie wystarcza do rozpoznania wysiękowego zapalenia. Diagnostyka opiera się przede wszystkim na ocenie błony bębenkowej i funkcji ucha środkowego.

Może obejmować:

1. Wywiad – lekarz pyta o infekcje, czas trwania zatkania, ból, gorączkę, pogorszenie słuchu i występowanie wycieku.
2. Otoskopię – pozwala obejrzeć przewód słuchowy oraz błonę bębenkową.
3. Otoskopię pneumatyczną – umożliwia ocenę ruchomości błony bębenkowej.
4. Tympanometrię – bada podatność błony bębenkowej i pomaga wykryć płyn w uchu środkowym.
5. Badanie słuchu – pozwala określić, czy wysięk wpłynął na słyszenie i w jakim stopniu.

Tympanometria a wysięk w uchu

Tympanometria jest szczególnie przydatna przy podejrzeniu płynu w jamie bębenkowej. Typowy dla wysięku może być płaski tympanogram typu B, choć wynik zawsze powinien być interpretowany razem z badaniem ucha i pozostałymi informacjami klinicznymi.

Co oznacza błona bębenkowa „bez refleksu”?

Podczas otoskopii lekarz ocenia m.in. kolor, położenie i ruchomość błony bębenkowej. Przy wysięku może być ona matowa, wciągnięta, czasem o zmienionym zabarwieniu. Za błoną mogą być również widoczne pęcherzyki powietrza lub poziom płynu.
Brak prawidłowego refleksu świetlnego nie jest jednak samodzielnym rozpoznaniem wysiękowego zapalenia ucha. O wyniku decyduje cały obraz badania.

8. Jak wysięk wpływa na słuch?

Płyn znajdujący się za błoną bębenkową utrudnia jej swobodne drganie oraz prawidłowe przekazywanie energii akustycznej przez kosteczki słuchowe. Skutkiem może być niedosłuch przewodzeniowy.

Pacjent może mieć wrażenie, jakby:

• ktoś ściszył otoczenie,
• rozmówcy mówili zza ściany,
• ucho było stale zatkane,
• słyszał podobnie jak podczas lotu samolotem lub przy silnym katarze.

U dzieci nawet łagodny, ale długo utrzymujący się niedosłuch może być istotny, ponieważ utrudnia słuchanie mowy w sali przedszkolnej lub szkolnej i może wpływać na rozwój języka oraz zachowanie.

Jeśli wysiękowi towarzyszy pogorszenie słyszenia, warto sprawdzić, jak duży jest ubytek. Zachęcamy do umówienia się na bezpłatne badanie słuchu w gabinecie Audika, podczas którego specjaliści ocenią stan Twojego słuchu. Przy podejrzeniu aktywnej choroby ucha badanie słuchu nie zastępuje jednak konsultacji laryngologicznej.

9. Wysiękowe zapalenie ucha – leczenie nie zawsze oznacza leki

Sposób postępowania zależy m.in. od:

• wieku pacjenta,
• czasu utrzymywania się płynu,
• tego, czy problem dotyczy jednego czy obu uszu,
• stopnia pogorszenia słuchu,
• wpływu niedosłuchu na codzienne funkcjonowanie,
• przyczyny zaburzenia wentylacji ucha środkowego.

U wielu dzieci wysięk ustępuje samoistnie. Jeżeli nie występuje istotny niedosłuch ani czynniki zwiększające ryzyko zaburzeń rozwoju, lekarz może zalecić przede wszystkim obserwację i kontrolę. Takie postępowanie jest zgodne z zaleceniami dotyczącymi OME, które podkreślają znaczenie okresu obserwacji przed wdrożeniem leczenia zabiegowego u dzieci bez dodatkowych czynników ryzyka⁴.

Czy antybiotyk pomaga na wysiękowe zapalenie ucha?

Antybiotyki nie są rutynowo zalecane do leczenia samego OME u dzieci. Wysięk oznacza obecność płynu, ale nie jest równoznaczny z aktywnym zakażeniem bakteryjnym. 
To wyjaśnia również sytuację, w której pacjent mówi, że „antybiotyk na zapalenie ucha nie pomaga”. Jeżeli po ustąpieniu ostrej infekcji za błoną nadal znajduje się płyn, nie musi to oznaczać, że potrzebny jest kolejny antybiotyk.
Inaczej wygląda postępowanie, gdy lekarz rozpozna równocześnie ostre bakteryjne zapalenie ucha – wtedy wskazania do antybiotykoterapii ocenia się według zasad dotyczących tej choroby.

Krople do ucha z antybiotykiem a płyn za błoną

Krople wprowadzone do przewodu słuchowego znajdują się po zewnętrznej stronie nieuszkodzonej błony bębenkowej. Nie „wysuszają” więc płynu zalegającego w uchu środkowym.
Antybiotykowe krople mogą mieć zastosowanie przy innych problemach, np. określonych infekcjach przewodu słuchowego lub wycieku u pacjentów z drenami wentylacyjnymi, ale nie są uniwersalnym leczeniem wysięku za szczelną błoną bębenkową.

Czy istnieją leki udrażniające trąbkę słuchową?

Przy katarze można spotkać się z określeniem „leki udrażniające trąbkę słuchową”. Trzeba jednak odróżnić leczenie objawów choroby nosa od leczenia samego OME.

W przypadku dzieci NICE nie zaleca do leczenia OME:

• leków obkurczających błonę śluzową,
• leków przeciwhistaminowych,
• doustnych ani donosowych steroidów,
• leków mukolitycznych,
• antagonistów receptorów leukotrienowych.

Jeśli równocześnie występuje np. alergiczny nieżyt nosa, lekarz może oczywiście leczyć tę chorobę zgodnie z jej wskazaniami. Nie oznacza to jednak, że taki preparat jest sam w sobie lekiem „rozpuszczającym płyn w uchu”.

10. Autoinsuflacja – czy ćwiczenia mogą pomóc?

Jedną z metod, którą można rozważyć przy OME, jest autoinsuflacja, czyli kontrolowane zwiększanie ciśnienia w nosogardle w celu wspierania otwierania trąbki słuchowej.
U dzieci stosuje się m.in. specjalne baloniki nadmuchiwane przez nos. Autoinsuflację można rozważyć u dzieci, które są w stanie prawidłowo współpracować podczas ćwiczenia.
Nie jest to jednak metoda dla każdego, a wykonywanie na siłę agresywnej próby Valsalvy nie jest dobrym pomysłem. Sposób postępowania najlepiej ustalić z lekarzem lub innym specjalistą prowadzącym diagnostykę.

Okiem eksperta Audika
Przy uczuciu zatkania ucha pacjent często próbuje „przepchać” ucho poprzez bardzo mocne wydmuchiwanie powietrza przy zatkanym nosie. Silny ucisk nie musi przyspieszyć ustąpienia wysięku, a może zwiększyć dyskomfort. Znacznie ważniejsze jest ustalenie, czy rzeczywiście mamy do czynienia z płynem w uchu środkowym i czy wpływa on na słuch.

11. Czy można „wysuszyć” płyn w uchu domowymi sposobami?

Płyn w wysiękowym zapaleniu ucha znajduje się za błoną bębenkową, dlatego nie da się go usunąć poprzez:

• wkładanie ręcznika lub patyczka do przewodu słuchowego,
• suszenie ucha suszarką,
• zakraplanie przypadkowych preparatów,
• stosowanie olejków,
• wkładanie do ucha waty nasączonej domowym preparatem.

Takie działania dotyczą przewodu słuchowego zewnętrznego i nie docierają do miejsca, w którym gromadzi się wysięk.

Inhalacje na wysiękowe zapalenie ucha

Inhalacje mogą przynosić ulgę przy niektórych objawach infekcji nosa i gardła, ale nie są metodą usuwającą bezpośrednio płyn z ucha środkowego.
Nie powinny więc zastępować obserwacji, badania słuchu ani leczenia zaleconego przez lekarza.

Homeopatia i „naturalne leczenie” wysięku

Nie rekomenduje się homeopatii jako sposobu leczenia OME u dzieci. Nie ma również podstaw do zakładania, że preparaty wkładane do przewodu słuchowego usuną płyn znajdujący się po drugiej stronie błony bębenkowej. 

12. Kiedy potrzebne są dreny wentylacyjne?

Jeżeli wysięk długo się utrzymuje i powoduje istotne pogorszenie słuchu, lekarz może rozważyć dreny wentylacyjne, nazywane również grommetami.
To niewielkie rurki umieszczane w błonie bębenkowej. Pozwalają na wentylację ucha środkowego i ograniczają skutki zalegania płynu.

U dzieci z OME i pogorszeniem słuchu możliwość założenia drenów należy rozważać indywidualnie, po omówieniu korzyści oraz możliwych działań niepożądanych.

U niektórych dzieci wraz z założeniem drenów rozważa się również zabieg dotyczący migdałka gardłowego, szczególnie jeśli wpływa on na drożność okolicy nosogardła.

13. Jak długo utrzymuje się wysięk w uchu?

Nie ma jednej wartości dla wszystkich pacjentów.
W większości przypadków u dzieci OME ustępuje samoistnie w ciągu kilku tygodni lub miesięcy. W praktyce 3 miesiące są ważnym punktem kontrolnym, ponieważ przy utrzymującym się wysięku i niedosłuchu potrzebna jest ponowna ocena sytuacji oraz dalsze decyzje terapeutyczne.

Jeżeli płyn utrzymuje się przez kilka miesięcy, można mówić o przewlekłym lub przetrwałym wysiękowym zapaleniu ucha.

14. Wysiękowe zapalenie ucha a lot samolotem

Trąbka słuchowa odpowiada za wyrównywanie ciśnienia między uchem środkowym a otoczeniem. Jeśli jej działanie jest zaburzone, zmiany ciśnienia podczas startu i lądowania mogą powodować:

• silniejsze uczucie zatkania,
• rozpieranie,
• ból,
• przejściowe nasilenie problemów ze słuchem.

U osób z aktywnymi, nasilonymi dolegliwościami warto przed planowanym lotem skonsultować sytuację z lekarzem, szczególnie jeśli równocześnie występuje infekcja lub pacjent wcześniej źle tolerował zmiany ciśnienia.

15. Wysiękowe zapalenie ucha a basen

Samo pływanie nie powoduje przedostania się wody do ucha środkowego, jeżeli błona bębenkowa jest nieuszkodzona.

Inna sytuacja dotyczy pacjentów z drenami wentylacyjnymi lub perforacją błony bębenkowej. Wtedy zalecenia dotyczące kontaktu z wodą zależą od konkretnej sytuacji i powinny być ustalone z lekarzem.

16. Czy dziecko z wysiękowym zapaleniem ucha może chodzić do przedszkola?

Samo wysiękowe zapalenie ucha nie jest chorobą zakaźną. Płyn zalegający w uchu środkowym nie „przenosi się” na inne dzieci.

Należy jednak pamiętać, że wysięk często pojawia się w trakcie lub po infekcji dróg oddechowych. To właśnie infekcja może być zakaźna, a o pozostaniu dziecka w domu powinien decydować jego ogólny stan oraz charakter choroby, a nie sama obecność płynu za błoną.

W przedszkolu warto natomiast poinformować opiekunów, jeśli wysięk powoduje pogorszenie słuchu. Dziecko może potrzebować:

• siedzenia bliżej nauczyciela,
• ograniczenia hałasu podczas przekazywania poleceń,
• zwracania się do niego twarzą,
• sprawdzania, czy dobrze zrozumiało komunikat.

17. Czego nie robić przy podejrzeniu wysięku w uchu?

Nie należy:

• wkładać głęboko do ucha patyczków,
• próbować „wyciągać” płynu z ucha,
• stosować kropli z antybiotykiem bez wskazania,
• przyjmować kolejnego antybiotyku wyłącznie dlatego, że ucho pozostaje zatkane,
• wykonywać bardzo silnych prób przedmuchiwania uszu,
• stosować homeopatii zamiast diagnostyki,
• ignorować utrzymującego się pogorszenia słuchu u dziecka,
• zakładać, że każdy wyciek z ucha jest objawem wysiękowego zapalenia.
  

18. Kiedy zgłosić się do specjalisty?

Warto skonsultować się z lekarzem, jeśli:

• uczucie zatkanego ucha utrzymuje się po infekcji,
• pojawiło się wyraźne pogorszenie słuchu,
• dziecko zaczęło gorzej reagować na głos,
• wysięk lub niedosłuch utrzymuje się przez dłuższy czas,
• problem wielokrotnie nawraca,
• objawy dotyczą tylko jednego ucha u osoby dorosłej i nie ustępują,
• pojawia się wyciek z przewodu słuchowego,
• występuje silny ból lub gorączka.

Utrzymujący się płyn w uchu środkowym powinien być oceniany nie tylko pod kątem samej obecności wysięku, lecz także jego wpływu na słuch.

19. Kiedy nie czekać?

Pilniejszej konsultacji wymaga sytuacja, gdy pojawiają się:

• nagłe lub znaczne pogorszenie słuchu,
• silny albo gwałtownie narastający ból,
• ropny lub krwisty wyciek,
• wysoka gorączka i wyraźne pogorszenie stanu ogólnego,
• obrzęk lub zaczerwienienie za uchem,
• silne zawroty głowy,
• objawy neurologiczne.

Nie są to typowe objawy prostego wysiękowego zapalenia ucha i mogą wskazywać na inną chorobę lub powikłanie.

20. Co warto zapamiętać o wysiękowym zapaleniu ucha?

Wysiękowe zapalenie ucha środkowego polega na gromadzeniu się płynu za błoną bębenkową, najczęściej na skutek nieprawidłowej wentylacji ucha środkowego przez trąbkę słuchową. Nie jest tym samym co woda, która dostała się do ucha podczas kąpieli, ani wyciek płynu na zewnątrz.

Choroba może przebiegać bez gorączki i bez silnego bólu. Najważniejszym problemem staje się wówczas pogorszenie słuchu – szczególnie istotne u dzieci, ponieważ może utrudniać rozumienie mowy i funkcjonowanie w przedszkolu lub szkole.

W wielu przypadkach płyn ustępuje samoistnie, dlatego pierwszym postępowaniem jest obserwacja. Utrzymujący się wysięk, niedosłuch lub nietypowy przebieg wymagają jednak dalszej diagnostyki. Antybiotyk, krople czy popularne „leki na udrożnienie ucha” nie powinny być stosowane automatycznie. Leczenie zależy od rzeczywistej przyczyny problemu.